Scriptie: De zin van levensbeschouwing in het openbaar onderwijs

“Laat me meedoen en ik begrijp het..” (Confucius)

De zin van levensbeschouwing in het openbaar onderwijs

Door Ineke Struijk

Download hier de volledige scriptie

Samenvatting

Confucius heeft als filosoof zijn “kunst van het leven beschouwen” uiteengezet. Deze manier van in het leven staan, kan in onze complexe samenleving nog krachtiger worden ingezet. Het draaide bij hem om de ontwikkeling van een aantal waarden. De belangrijkste in zijn filosofie zijn mededogen, rechtvaardigheid, toewijding, wederzijds respect en een goede relatie tussen burgers onderling en de staat. Volgens hem zouden deze waarden de wereld een stuk vreedzamer maken. Hij zag vooral in kinderen de hoop voor een betere samenleving in de toekomst en stelde dat, wanneer we de wereld willen verbeteren, we bij onszelf moeten beginnen. Beginnen in het klein en letterlijk aan de basis waar de professionals deze idealen vóórleven en niet alleen maar mooie praatjes afsteken in de vorm van waarden- en kennisoverdracht.

Het met zorg uitgekozen voorblad van mijn scriptie is een schilderij van de Chinese kunstenaar Li Wei San, waarop verbeeld wordt dat Jezus in gesprek is met Confucius. De verbeelding heeft een verwijzende functie naar het processuele discours, waarin het niet alleen om de dialoog gaat, maar ook over het ècht willen begrijpen van de verschillen en overeenkomsten in het hele sociale handelen van de ander in zijn cultuur en levensbeschouwing. In het processuele discours gaat het om de erkenning van de ander en jezelf in een web van verschillende identificaties in het sociale leven. Kinderen maken al jong keuzes met wie en waarmee zij zich willen identificeren. Ze maken ook keuzes wanneer en òf zij actief willen participeren in het proces van de identificering van de gehele cultuur en samenleving.

In dit onderzoek is geprobeerd een antwoord te vinden op de vraag hoe men in onze huidige samenleving op de openbare basisscholen de openbare identiteit ziet en op welke wijze de levensbeschouwelijke component hiervan dan vorm gegeven wordt.

Vanuit het sociaal-culturele perspectief zet de diversiteit aan culturele, etnische en levensbeschouwelijke achtergronden van onze medeburgers ons voor een multicultureel raadsel. Deze moderne en complexe samenleving waarin wij leven vraagt om een humane omgang met elkaar en hoe we de status van humaniteit, tolerantie en gelijkwaardigheid tussen de verschillende culturen, etnische en levensbeschouwelijke identiteiten kunnen blijven waarborgen. Door het ontbreken van de grote verhalen en tradities en het gemis aan verbondenheid zijn er grote zorgen over de waarden en normen. Er is een grote behoefte aan het zoeken naar erkenning, identiteit en nieuwe antwoorden op deze nieuwe vragen. Dat kan niet in een kant-en-klaar ethisch pakketje worden overhandigd. Integendeel, het vereist educatie en de ontwikkeling van een persoonlijke levensbeschouwing.

De afgelopen vijftig jaar heeft zich door de globalisering en secularisatie ook in het onderwijs de verandering naar pluriformiteit voltrokken. Doordat de verschillende levensbeschouwingen op gelijke voet staan met elkaar op basis van de in de grondwet verankerde godsdienstvrijheid, en de openbare basisscholen op basis van de neutraliteitsclausule geen voorkeur voor een bepaalde levensbeschouwing uitspreken en hiernaar handelen, hinken zij op twee benen: de algemene toegankelijkheid en de hieruit voortvloeiende actieve pluriformiteit enerzijds en neutraliteit met de daaraan verbonden handelingsverlegenheid ten aanzien van de ontwikkeling van het levensbeschouwelijke deelaspect van de identiteit anderzijds. Niet alleen doet het openbare onderwijs zichzelf tekort, maar vooral de kinderen missen in hun identiteitsontwikkeling een essentieel deelaspect in hun totale persoonsvorming: eigen morele waarden en idealen toe-eigenen; een eigen levensbeschouwing.

Wat is nu de beste manier om juist in het openbaar onderwijs om te gaan met de pluriformiteit en het burgerschap wanneer we de ontwikkeling van het levensbeschouwelijke aspect van de identiteit willen initiëren? Welk perspectief dient zowel de samenleving als het openbaar onderwijs, waarin de pluriformiteit idealiter wordt afgespiegeld, terwijl er sprake is van een teruglopend leerlingenaantal en een minder positief imago? Hoe kan de identiteit van het openbaar onderwijs worden duidelijker worden geëxpliciteerd en geprofileerd?

Door het identiteitsprobleem vanuit een sociaal-cultureel, ethisch, filosofisch, humanistisch en pedagogisch-ontwikkelingspsychologisch perspectief te benaderen en deze perspectieven te verbinden aan vier universele waarden eerbied, geluk, hoop en rede, is de belangrijkste conclusie dat het openbaar onderwijs in Nederland zijn identiteit het best kan vormgeven vanuit een humanistisch perspectief dat een nieuwe gemeenschappelijke moraal biedt. Actieve Tolerantie kan een overkoepelende ethische dimensie genoemd worden, die gebouwd is op de universele waarden. Dat zijn de waarden waarin iedereen zich kan herkennen en mee identificeren, ongeacht welke culturele, etnische of levensbeschouwelijke achtergrond. Hoop is de belangrijkste, want hoop houdt de idealen levend op een betere samenleving waarin mensen niet meer in de hokjes ’wij-zij’ worden geplaatst, maar gezocht wordt naar een nieuw ‘wij’. De nieuwe opdracht voor het openbare onderwijs is door middel van het processuele discours de ontwikkeling van eigen morele overtuigingen en idealen bij zijn leerlingen te initiëren. Een nieuwe moraal van actieve tolerantie is gediend bij respect voor de ander met zijn culturele, etnische en levensbeschouwelijke achtergrond.

In de wetgeving en de kernwaarden van de VOS/ABB is de gewenste identiteit van het openbare onderwijs verwoord. Het onderzoek geeft duidelijkheid over de werkelijke en fysieke identiteit, zoals deze worden beleefd en uitgevoerd op de openbare basisscholen die aan dit onderzoek hebben meegewerkt. De verschillen hiertussen, de zogenaamde GAPs kunnen met behulp van enkele aanbevelingen in het uitgewerkte plan van aanpak worden weggewerkt.

De resultaten van het onderzoek zijn vanuit de verschillende perspectieven benaderd. Op basis van de analyses, de deelconclusies en de verbinding tussen de waarden waarop tolerantie is gebouwd, is het advies aan het openbaar onderwijs zijn positie te versterken ten opzichte van andere scholen door een veel duidelijker standpunt in te nemen. Dan kan de profilering van de levensbeschouwelijke component van de identiteit en de daadwerkelijke vormgeving versterkt worden. Op basis van één centraal uitgangspunt verschaft dit het openbare onderwijs een explicietere en duurzamere onderscheiding.

Download hier de volledige scriptie

Delen:Share on FacebookTweet about this on TwitterShare on LinkedInShare on Google+Pin on PinterestPrint this pageEmail this to someone